Studium duszy w kabale – Strona 2 – Θέλημα et Ἀγάπη

W przytoczonych fragmentach Zoharu dominują trzy zasadnicze stopnie duszy. Dusza zjednoczona z ciałem nie jest prostym, jednorodnym pierwiastkiem, lecz zespoleniem trzech hierarchicznie uporządkowanych aspektów: nefesz, ruach i neszamy.

Nefesz – tchnienie, pierwiastek życia – jest najbardziej podstawowym aspektem duszy, związanym z funkcjami życiowymi i ożywianiem ciała. W Rdz 1,20 pojawia się określenie nefesz chaja – „żywa istota” lub „żyjąca dusza”. Nefesz bywa również ściśle wiązana z krwią. Jest to zatem ten poziom duszy, który pozostaje najbliżej cielesności oraz biologicznego życia człowieka.

Ruach oznacza ducha i wiąże się z psychicznymi, moralnymi oraz intelektualnymi dyspozycjami człowieka; w języku biblijnym słowo to może oznaczać także tchnienie lub wiatr. W Rdz 1,2 pojawia się formuła ruach elohim merachefet – „Duch Boga unosił się nad wodami”. W tym sensie ruach wskazuje na boskie pochodzenie duchowego wymiaru człowieka. Człowiek, posiadając ten pierwiastek, uczestniczy w rzeczywistości przekraczającej samą cielesność.

Neszama jest tchnieniem z Wysokości. Należy tutaj odwołać się przede wszystkim do Rdz 2,7, gdzie pojawia się określenie niszmat chajim – „tchnienie życia”. Ten aspekt duszy najbardziej zbliża człowieka do jego Stwórcy i umożliwia przejście ku rzeczywistości wyższej. W symbolicznej interpretacji neszama przywołuje obraz wonnego powiewu świtu, a więc świetlistego, numinotycznego wymiaru ludzkiej istoty. Odpowiada czysto duchowej, boskiej esencji i podobnie jak sam Bóg pozostaje tajemnicza i niedostępna bezpośredniemu poznaniu. Jej działanie poznajemy jedynie poprzez jej przejawy w człowieku.

W tym ujęciu nefesz, ruach i neszama nie są trzema całkowicie niezależnymi duszami. Stanowią raczej trzy „barwy” jednej, niepodzielnej duszy, nadające stworzonemu człowiekowi jego indywidualność i właściwą mu formę istnienia. Pomiędzy tymi trzema aspektami istnieje ścisła więź. Nefesz podtrzymuje i odżywia ciało niczym matka nosząca dziecko. Staje się zarazem tronem, na którym spoczywa ruach. Ruach z kolei staje się naczyniem dla wyższego ducha – neszamy. Powstaje w ten sposób hierarchia, w której każdy niższy stopień stanowi podstawę dla wyższego.

Trzy podstawowe aspekty duszy znajdują swoje odpowiedniki w boskich atrybutach – sefirot – ukazanych na Drzewie Życia. W systemie korespondencji przytoczonym przez Alberta Soueda nefesz przypisuje się Malkut i olam ha-ze („temu światu”), ruach – Tiferet, sefirze Piękna i harmonii, neszamę zaś – Binie i olam ha-ba („Światu, Który Ma Nadejść”). Jest to określona wykładnia korespondencji, a nie jednoznaczna mapa obowiązująca we wszystkich szkołach kabały. Ponad nimi znajdują się jeszcze dwa wyższe stopnie duszy. Chaja – „żyjąca” – odpowiada Chokmie. Jechida – „jedyna”, najwyższa jedność duszy – odpowiada Keter, znajdującej się na samym progu boskiego Świata. W rozwiniętej doktrynie kabalistycznej otrzymujemy zatem pięć stopni: nefesz – ruach – neszama – chaja – jechida. Nie są to jednak odrębne byty, lecz kolejne poziomy jednej duchowej rzeczywistości człowieka – od życia najściślej związanego z ciałem aż po najwyższą Jedność zwróconą ku boskości^[6].

Metempsychoza, transmigracja i reinkarnacja oznaczają w tym kontekście przejście duszy po śmierci do nowej postaci cielesnej. W tradycji kabalistycznej odpowiada im przede wszystkim pojęcie gilgul, które nie zawsze obejmuje te same przypadki i nie powinno być bez zastrzeżeń utożsamiane z każdym rodzajem duchowego „powrotu”. W tradycji kabalistycznej zagadnienie to rozwinie się w naukę o gilgul ha-neszamot – „wędrówce dusz” – według której powrót duszy do świata cielesnego wiąże się z procesem jej dalszego doskonalenia i dopełniania jej duchowego przeznaczenia.

Poniższych dwanaście twierdzeń przedstawia syntetyczną interpretację nauk Zoharu zaproponowaną przez Alberta Soueda. Nie jest to katalog dwunastu zasad sformułowanych w jednym miejscu przez autorów Zoharu, lecz współczesne zestawienie motywów zaczerpniętych z różnych warstw tradycji^[7].

Dusze ludzi są w swym najwyższym źródle pojmowane jako jedna całość, którą Soued wiąże z Pierwotnym Adamem oraz pojęciem boskiej pleromy. W takim zestawieniu należy jednak rozróżniać biblijnego Adama (Adam ha-Riszon) od Adama Kadmona, szczególnej postaci kosmicznej w późniejszej kabale. Po wykroczeniu Adama rozpadła się na niezliczone korzenie i iskry. Ostatecznie wszystkie mają powrócić do swego Źródła.
Człowiek został stworzony na obraz Boga i stanowi cel Stworzenia, ponieważ to za jego pośrednictwem i poprzez jego duszę dokonać się ma naprawa wykroczenia Adama oraz ponowne zjednoczenie duszy Pierwszego Adama.
Dusza jest pierwotnie androgyniczna, po czym – przed wcieleniem – rozdziela się na dwa aspekty: męski i żeński.
Dusza posiada różne aspekty, które rozwijają się wraz z ciałem. Jej doskonalenie może dokonać się wyłącznie w tym świecie.
Ciało jest powłoką, szatą duszy, którą należy przekroczyć, aby dusza mogła zostać wyzwolona. Otrzymywana przez nią niebiańska szata odpowiada jej ziemskiej powłoce. Człowiek sprawiedliwy lub ten, kto dokonał skruchy, porzuca ziemską szatę – materię – i przyobleka się w szatę niebiańską – Światłość. Aniołowie prowadzą go następnie do jego siedziby w Gan Eden. Człowiek, który nie dokonał skruchy, odchodzi natomiast nagi i w towarzystwie demonów trafia do miejsca oczyszczenia określanego mianem Gehenny.
Świat dusz i świat aniołów wzajemnie się przenikają. Dusza Sprawiedliwego może zostać przyrównana do anioła. W zależności od stopnia prawości i czystości osiągniętego w tym świecie wznosi się ona w świecie pośrednim do odpowiedniego porządku anielskiego. Sprawiedliwy może w ten sposób stać się anielskim posłańcem wobec ludzi. Dusza człowieka trwale oddanego złu, który nie okazuje skruchy ani nie zamierza jej podjąć, zostaje natomiast włączona do złych duchów związanych z „naczyniami” czy „skorupami” zaświatów – kelipot – i błąka się po Wszechświecie.
Metempsychoza jest przedstawiana jako kara, a zarazem sposobność naprawy i odkupienia. Wiąże się szczególnie z niespełnieniem obowiązku prokreacji. Dotyczyć ma również bratnich dusz, które nie zdołały odnaleźć się w pierwszym życiu, dając im kolejną możliwość spotkania i dopełnienia.
Według tej doktryny kobieta nie ponosi odpowiedzialności za brak potomstwa i podlega transmigracji jedynie wówczas, gdy w pierwszym życiu nie odnalazła odpowiadającej jej bratniej duszy.
Gehenna stanowi karę surowszą. Zostaje utożsamiona z Drugą Stroną, sferą Szatana i demonów, gdzie dusza oczyszcza się ze swych poważnych przewinień. Pobyt w Gehennie nie ma przekraczać dwunastu miesięcy. Jako skrajne następstwo niektóre wykładnie przedstawiają „odcięcie” (karet), którego nie należy utożsamiać bez zastrzeżeń z jednolitą nauką o unicestwieniu duszy w Szeolu. W sensie symbolicznym Gehenna oznacza ruch ku uśpieniu zdolności rozróżniania dobra, zaciemnieniu możliwości czynienia dobra oraz ku złej skłonności. Gan Eden – Ogród Rozkoszy – oznacza ruch przeciwny: ku Światłości i poznaniu dobra. Dusza, która podczas ziemskiego życia związała się z Drugą Stroną i nie dokonała skruchy, pozostaje z nią związana również po śmierci. Jej karą jest niemożność uczestnictwa w Światłości Ogrodu Rozkoszy^[8].
Czasy mesjańskie mogą nadejść dopiero wówczas, gdy Rezerwuar Dusz – związany z Pierwszym Adamem, boską pleromą – zostanie opróżniony. Po zakończeniu jednej lub wielu ziemskich wędrówek, po oczyszczeniu w „Rzece Ognia” lub „Rzece Światłości” i ewentualnym przejściu przez Gehennę dusza ma jaśnieć w pobliżu Tronu Chwały, oczekując na zmartwychwstanie. W przypadku całkowitego braku skruchy może natomiast zostać „odcięta” – karet.
W czasach mesjańskich zmartwychwstaną najpierw Sprawiedliwi. Podczas Sądu Ostatecznego, otwierającego kres czasów i Świat, Który Ma Nadejść, wszystkie ciała mają powstać z martwych, a dusze zostaną ostatecznie osądzone przed ponownym połączeniem z ich pierwotnymi ciałami. Według przedstawionej tu wykładni, jeżeli jedna dusza związana była kolejno z kilkoma ciałami, zmartwychwstaje to ciało, które wypełniło obowiązek prokreacji.
Świat, Który Ma Nadejść – olam ha-ba – jest światem wiecznego pokoju i spoczynku, w którym dusze kontemplować będą Blask Boga. Następuje on po czasach mesjańskich i Sądzie Ostatecznym albo też, według niektórych ujęć, częściowo się z nimi utożsamia.

Wszystkie dusze Wszechświata są na płaszczyźnie mistycznej Jednym. Wywodzą się od Pierwszego Adama, który sam pochodzi z Wysokości.

W przytoczonym obrazie dusza pochodzi z Niebiańskiej Rzeki, a następnie oczekuje w Rezerwuarze Dusz – guf, łączonym w tradycji rabinicznej z siódmym niebem, arawot.

Tam oczekuje na ciało, do którego została przeznaczona. Jej zejście na ziemię przedstawiane jest jako część boskiego porządku. Niekiedy dusza ma jednak wzbraniać się przed wcieleniem, zwłaszcza gdy wie, że w przeznaczonym jej ciele zostanie splamiona. Przed zstąpieniem staje naga przed Stwórcą, przechodzi przez „Komnatę Miłości” i składa przed Nim przysięgę, że wypełni swoją ziemską misję oraz osiągnie Misteria Poznania i Wiary.

Dusza jest w swym pierwotnym stanie androgyniczna. Według omawianego współczesnego opracowania po opuszczeniu Rezerwuaru Dusz przez trzydzieści trzy dni pozostaje w drodze, zanim zostanie związana ze swym ziemskim przeznaczeniem; szczegół ten wymaga jednak osobnego potwierdzenia w źródłach pierwotnych. Najpierw prowadzona jest do Gan Eden, gdzie ukazuje się jej Światłość Sprawiedliwych, następnie zaś do Gehenny, gdzie ogląda ogień Surowości. Dopiero później dusza rozdziela się na dwa aspekty – żeński i męski – które przy poczęciu zostają związane z przeznaczonymi im ciałami. W przytoczonej wykładni pojawia się również pogląd, że niezgodność między płciowym aspektem duszy a ciałem mogłaby wyjaśniać bezpłodność lub homoseksualność. Jest to historyczna spekulacja religijna, nie zaś ustalenie dotyczące przyczyn orientacji seksualnej czy płodności; nie może ona służyć jako ich współczesne wyjaśnienie^[9].

Jeżeli człowiek zasłużył na to podczas kolejnych żywotów, w małżeństwie odnajdzie swój męski lub żeński odpowiednik, od którego jego dusza została wcześniej oddzielona. Następuje wówczas doskonałe zjednoczenie ciał i dusz. Jeżeli spotkanie takie nie dokona się podczas jednego życia, oba aspekty duszy podlegają transmigracji aż do chwili ponownego spotkania. Jest to jedna z sytuacji, w których Zohar wiąże transmigrację dusz zarówno z mężczyzną, jak i kobietą. Niemożność spotkania w jednym życiu oznacza, że dzieło osób noszących dwa aspekty pierwotnej duszy pozostało niedopełnione.

W nocy nefesz opuszcza ciało, pozostawiając w nim jedynie swój ślad, wystarczający do podtrzymania funkcji życiowych. Jeżeli w ciągu dnia dusza zachowała czystość, podczas swego wznoszenia potrafi przekroczyć napotykane moce nieczyste. Dociera wówczas do wejścia do Pałaców i pragnie przeniknąć do „Sanktuarium Króla”. Jeżeli jednak nie zachowała czystości, przywiera do nieczystych mocy i pozostaje na ich poziomie przez całą noc. Moce te ukazują jej wówczas przyszłość, mieszając jednak prawdę ze złudzeniem. Pod koniec nocy nefesz powraca na swoje miejsce. Za dnia natomiast ruach dąży ku przeznaczonej sobie siedzibie – Gan Eden. Dzięki różnym praktykom ułatwiającym tę duchową wędrówkę może się ku niej wznieść, napotykając po drodze szereg przeszkód. Może je przekroczyć jedynie wówczas, gdy otrzymał odpowiednie przygotowanie i naukę. Wtedy doświadcza wizji Jasności i Blasku – co odpowiada tutaj Duchowi Świętemu lub duchowi proroczemu – i może uzyskać wiedzę dotyczącą przyszłych losów żyjących. Droga ta nie jest jednak przedstawiana jako wolna od niebezpieczeństw. Należy pamiętać o losie czterech Mędrców, którzy próbowali wkroczyć do Pardes. Jedynie rabbi Akiba wyszedł z tego doświadczenia ekstatycznego bez szkody.

Kabaliści nauczają, że należy stronić od człowieka, którego „dusza znajduje się w nozdrzach”, czyli człowieka skłonnego do gwałtownego gniewu. Taka osoba miała związać się z nieczystością Drugiej Strony, popaść w „obcą służbę” i stać się niewolnikiem obcego boga. Niecierpliwość ma podobnie niekorzystne znaczenie.

Szczególnie podczas zjednoczenia kobiety i mężczyzny człowiek nie powinien działać w pośpiechu. Według przytaczanej wykładni niecierpliwość powtarza bowiem wykroczenie Adama, który zerwał niedojrzały owoc z Drzewa Poznania Dobra i Zła i w ten sposób wprowadził zło do Gan Eden. W tej symbolice niecierpliwa dusza sprowadza „skorupy” do tego świata i oddala Szechinę – Boską Obecność.